De term spirituele ontwikkeling roept bij veel mensen verschillende associaties op. Voor sommigen is dit een gebied waar ze liever ver van wegblijven. Misschien haakt deze groep nu al af. Voor anderen is spiritualiteit juist een bron van diepe interesse, maar vaak blijft de vraag: hoe verschilt dit nu eigenlijk van persoonlijke ontwikkeling?

Mijn weg in persoonlijke ontwikkeling

Ik ben altijd gefascineerd geweest door persoonlijke ontwikkeling, vooral in de context van werk. Hoe kan ik nieuwe vaardigheden leren om een betere verkoper, manager of consultant te worden? Ook in mijn privéleven wilde ik groeien: een betere vader zijn, een betere echtgenoot.

Persoonlijke ontwikkeling hielp mij mijn plek in de wereld op te bouwen: zorgen voor mijn gezin, mijn werk beter doen, mezelf sterker maken.

Later raakte ik in de ban van spirituele literatuur. Boeken over kwantummechanica en alternatieve verklaringen voor onze realiteit. Verhalen over werelden die ik niet kon zien maar die me enorm trokken. Ik las niet alleen; ik dook ook in allerlei technieken: ademwerk, meditatie en zelfs hallucinogene middelen. Ik dacht dat ik bezig was met spirituele ontwikkeling.

Achteraf besef ik dat dit vooral persoonlijke ontwikkeling met een spiritueel jasje was.

Spirituele ontwikkeling gaat over overgave

Na een diepe crisis ontdekte ik dat spirituele ontwikkeling niet draait om kennis of technieken. Het gaat om iets dat ik lang heel moeilijk vond — en nog steeds vaak moeilijk vind: overgave.

Dat woord klonk voor mij altijd als zwakte. Als kind bij het stoeien met vrienden, gaf je je pas over als je vastzat en niet meer los kon komen. Ook in conflicten was overgave voor mij gelijk aan verliezen.

Ontwikkeling stond voor mij juist gelijk aan sterker en onafhankelijker worden. Waarom zou ik me dan overgeven? En aan wie eigenlijk?

De hogere autoriteit die we kwijtgeraakt zijn

Tot een paar eeuwen geleden was het antwoord vanzelfsprekend: je gaf je over aan God. Een macht groter dan jezelf. Maar sinds Nietzsche God dood verklaarde, zijn we collectief steeds minder gewend geraakt aan het idee dat er een hogere autoriteit is. We leiden ons leven liever zelf.

Het is dus niet vreemd dat ik — en velen met mij — moeite heb met het idee van overgave. Toch geloof ik dat dit de kern is van spirituele ontwikkeling: ontzag leren ontwikkelen voor het mysterie van het bestaan. Voor dat wat ons toevalt, waar we geen controle over hebben.

Veel mensen denken dat persoonlijke ontwikkeling en spirituele technieken ervoor zorgen dat je krijgt waar je recht op hebt. Sommige vormen van spiritualiteit spreken zelfs van manifesteren: als je intentie maar helder is en je frequentie hoog genoeg, dan geeft het universum je wat je wilt. Dat idee is populair geworden door boeken als The Secret.

Maar mijn ervaring is dat zolang ik geen hogere macht erken, ik mezelf uiteindelijk in de waanzin drijf.

Anton Boisen: psychose als ziekte van de ziel

Dit inzicht sluit aan bij het werk van Anton Boisen, de grondlegger van de Clinical Pastoral Education (CPE). Hij leefde bijna honderd jaar geleden en zag psychose niet alleen als een hersenziekte, maar als een ziekte van de ziel.

Volgens hem is een psychose vaak het gevolg van een persoonlijkheid die weigert een hogere autoriteit te erkennen. De ziel kan daar niet mee omgaan en breekt. Voor sommigen mondt dat uit in psychose, maar het kan ook in mildere vormen aanwezig zijn.

Zelftranscendentie: overstijgen van het ik

Betekent dit dat spirituele ontwikkeling altijd overgave aan God moet betekenen? Niet noodzakelijk. Voor sommige mensen is de hogere autoriteit de natuur, de aarde, de mensheid als geheel, of zelfs iets heel dichtbij zoals je gezin of kinderen.

Abraham Maslow voegde in zijn latere jaren bovenaan zijn piramide van behoeften een extra trede toe: self-transcendence. Het punt waarop we iets ervaren dat ons eigen ik overstijgt. Voor mij is dat de kern van spirituele ontwikkeling.

Een kans én een risico in deze tijd

Vaak moet persoonlijke ontwikkeling eerst worden doorlopen voordat iemand klaar is voor spirituele ontwikkeling. In sommige tradities, zoals de Joodse Kabbalah, mocht je pas deelnemen aan mysteriekennis na je vijftigste, als je al de nodige levenservaring had.

Vandaag de dag zijn spirituele technieken vrij beschikbaar voor iedereen. Wat vroeger alleen in besloten mysteriescholen werd doorgegeven, staat nu op YouTube. Dat is een enorme kans.

Maar er zit ook gevaar in. Als je te vroeg en te fanatiek met spirituele technieken aan de slag gaat — ademwerk, psychedelica, intens lichaamswerk — zonder de innerlijke competentie van overgave te hebben ontwikkeld, kan dat leiden tot ernstige psychische problemen.

Daar wil ik in toekomstige stukken meer over delen.

Tot slot

Met dit stuk wil ik een basis leggen om onderscheid te maken tussen persoonlijke en spirituele ontwikkeling. Ze lopen vaak parallel, maar zijn wezenlijk verschillend.

• Persoonlijke ontwikkeling richt zich op het versterken van je positie in de wereld.
• Spirituele ontwikkeling vraagt juist dat je jezelf leert overstijgen, door overgave aan iets groters dan jijzelf.

En precies dat onderscheid maakt het verschil.